Sanly ulgamyň ähmiýeti

2018-nji ýylyň noýabrynda «Türkmenistanda 2019-2025-nji ýyllarda sanly ykdysadyýeti ösdürmegiň Konsepsiýasy» kabul edilip,onda sanly ykdysadyýeti ösdürmegiň maksatlary,wezipeleri,ugurlary,amala aşyrmagyň tapgyrlary kesgitlenildi.Häzirki döwürde ýurdymyzda hormatly Prezidentimiziň ýolbaşçylygynda amala aşyrylýan «Sanly Türkmenistan» döwlet maksatnamasynyň ykdysady kuwwatymyzy ýokarlandyrmakda, ilatyň ýaşaýyş derejesini gowulandyrmakda ähmiýetiniň ýokary boljakdygyny alamatlandyrýar.

Sanly tehnologiýalaryň çalt ösmegi bilen, bütin dünýäni öz içine alýan aragatnaşyk ulgamy döredildi, bu global aragatnaşyk ulgamy ylmy gözlegler, öndürijilik, medeni üýtgeşmeler, dünýä söwdasy we dünýä bilimi üçin esasy maglumat çeşmesi boldy.Sanly ulgam eýsem bu näme zat?

Aragatnaşyk we kompýuter tehnologiýalaryny öz içine alýan, ähli maglumatlary ýygnamaga, gaýtadan işlemäge, saklamaga we torlaryň üsti bilen bir ýerden başga ýere geçirmäge mümkinçilik berýän tehnologiýalara “sanly  ulgam” diýilýär.

Esasan hem maglumatyň aňsat we çalt elýeterliligini hem-de aragatnaşygy  çalt  üpjün edýär.Çykdajylary peseldýär we netijeliligi ýokarlandyrýar.

Munuň bilen baglylykda emeli aň häzirki wagtda ähli dünýäniň künjeginde  ulanylýan we  ynsan ýaşaýşyny has-da aňsatlaşdyrmaga kömek edýän, bu adamlaryň önümi bolup, öwrenmek we meseläni çözmek ýaly adamyň akyl ukyplaryny köpeldip bilýän ulgamlaryna berilýän atdyr.

Ýagny bu ukyp iň bolmanda gürrüňleri aň edip bilmek , strategiki pikirlenmek  ýaly ukybyny hem  öz içine alýar. Emeli aň ömürboýy adamlar ýaly öwrenmek , uzak we gysga möhletli ýat, öwrenilen ukyplaryň klassifikasiýalaşdyrylmagy, bar bolan ukyplara täze ukyplary goşmak, ukyplary başga bir sistema geçirmek (öwredip bilmek), gaýtadan ulanmak we nädip öwrenmelidigini öwrenmek ýaly aýratynlyklara eýedir .

Häzirki wagtda  emeli aň kesgitlemesiniň 3 basgançagy bar:

Emeli dar intellekt (Artificial Narrow Intelligence ANI Narrow AI): Öňünden kesgitlenen maksatlara we  adam ukyplaryny çäklendirilen bir gurşawa ýetmek üçin  mümkinçiliklerini köpeldip bilýän emeli intellektli ulgamlar.

 Emeli umumy intellekt  (Artificial General Intelligence AGI Human Level AI, Strong AI, Deep AI): Diňe adamlar ýaly başaryp  biljek çylşyrymly  işleri ýerine ýetirip bilýän görnüş.Öň öwrenilen ýa-da ilkinji gezek tejribe edilýän , öwrenilen başarnyklary ulanmak ýa-da öz-özüňe öwrenmek arkaly berlen meseleleri ýerine ýetirip bilýän emeli intellektli ulgamlar.

 Emeli super intellekt  (Artificial Super Intelligence ASI): Adam akyllaryndan has ýokary mümkinçilikleri ösdürýän emeli intellektli ulgamlar.

Emeli aň ady ilkinji gezek 1956-njy ýylda ‘John Dartmouth’ kollejiniň emeli intellekt konferensiýasynda Jon Makkarti ýolbaşçylygynda resmi taýdan girizildi we esaslary döredildi. Ilkinji emeli intellekt laboratoriýasy 1959-njy ýylda Massachusetts Tehnologiýa Institutynda (Massachusetts Institute of Technology-MIT) Jon Makkarti we Marwin Minski tarapyndan döredildi.

Häzirki wagtda emeli aňy kesgitlemek üçin iň möhüm ädim ‘Perseptron’ kesgitlemesidir. Psiholog Rosenblatt “Perceptrony” beýnimizdäki neýronlaryň işleýşiniň ýönekeý matematiki modeli hökmünde taslady. Gurluş taýdan neýrony 5 bölekden gözden geçirip bileris. Häzirki wagtda emeli aň ulgamlary  lukmançylykda, aragatnaşyk pudagynda, gündelik durmuşda ulanylýan, köp programmalar bilen  çäklenmän   eýsem çylşyrymly logikada we tebigy dili gaýtadan işlemek ýaly köp ugurda gözleglerine dowam edýär. Emeli intellektiň durmuşymyza täsir edýän köp sanly mysallary bar. Emeli aň bizlere köp wagt  pul we energiýa tygşytlamak arkaly durmuşy aňsatlaşdyrýandygyny inkär edip bolmaz.

Emeli aň we onuň nähili işleýändigini öwreneliň, emeli aň barada mysallar:

1. “Google kartalar” we gezelenç programmalary

Indi täze  syýahat etmek hakda kän pikirlenmeli däl. Çylşyrymly salgy görkezmelerine bil baglamagyň ýerine, telefonyňyzda amatly karta programmasyny açyp, barmaly ýeriňizi ýazyp bilersiňiz.

Şeýlelikde, programma takyk ugurlary, iň amatly ugry, hatda ýol päsgelçiliklerini we dyknyşyklary nädip bilýär? Mundan birnäçe ýyl öň gatnaw üçin diňe GPS (hemra esasly nawigasiýa) ulanylýardy. Emma indi ulanyjylaryň daşky gurşawlaryna degişli  has-da gowulaşdyrylan tejribe görkezmek üçin  emeli aň  goşulýar.

2.Ýüzi kesgitlemek we tanamak

Surata düşenimizde we telefonlarymyzy açmak üçin ýüz belgisini ulananymyzda gündelik durmuşymyzyň bir bölegi bolan iki emeli aň programmasydyr. Birinjisi, islendik adamyň ýüzi kesgitlenýändigini aňladýan ýüzi kesgitlemegi öz içine alýar. Ikinjisi belli bir ýüzi tanamakdan peýdalanýar.

Ýüz tanama döwlet edaralary ýa-da howa menzillerinde gözegçilik we howpsuzlyk üçin hem ulanylýar. Mysal üçin, London Gatwik howa menzili ýolagçylaryň uçara münmezden ozal şahsyýeti barlamak üçin ýüz tanama kameralaryny ulanýarlar.

3. Tekst redaktorlary

Redaktorlar üçin  awto-düzediş gurallary bar, çylşyrymlylyk derejesine baglylykda resminamalar ýazylanda ýazgylary, grammatikany we birnäçe ýazuw düzgünlerini barlaýar.

Arkaýyn gürlemezden ozal diliňizi öwrenmek üçin birneme wagt gerek bolmaly. Şonuň ýaly-da, emeli usulda akylly algoritmler diliň nädogry ulanylmagyny kesgitlemek we düzedişleri teklip etmek üçin  çuňňur öwrenmegi we tebigy dili gaýtadan işlemegi hem ulanýarlar.

Dilçiler we kompýuter alymlary, mekdepde öwredilişi ýaly, enjama grammatikany öwretmek üçin bilelikde işleýärler. Enjamlara enjamlaryň düşünip biläýjek derejede ýokary hilli dil maglumatlary berilýär. Hatda ýekeje otury hem ýalňyş ulanýan bolsaňyz, redaktor ony gyzyl reňkde belleýär we teklipler berýär.

Indiki gezek dil redaktoryňyzy barlanyňyzda, emeli aňyň birnäçe mysallaryndan birini ulanýandygyňyzy biliň.

4. Gözleg we maslahat beriş algoritmleri

Halaýan filmleriňizi görmek, aýdym diňlemek ýa-da onlaýn söwda etmek isleseňiz, teklip edilýän zatlaryň(öňüňizden çykýan reklamlar) gyzyklanmalaryňyza laýyk gelýändigini gördüňizmi? Bu emeli aňyň gözelligi.

Bu akylly maslahat beriş ulgamlary, onlaýn işleriňizden özüňizi alyp barşyňyzy we gyzyklanmalaryňyzy öwrenýär we siziň halaýanlaryňyzy görkezer.  Soňra bolsa köp gözleg etmän, gyzykly teklipler bilen islegleriňizi çaklap bilýär.

5.Jemgyýetçilik tor

Jemgyýetçilik toruň peýda bolmagy bilen täze düşünje  üpjün etdi. Dürli internet programmalary bu meselelere gözegçilik etmek we ulanyjylara beýleki gyzykly aýratynlyklary bermek üçin emeli aň goldawyny ulanýarlar.

Emeli aň problema çözüji erbet sözleri öz içine alýan ýazgylary adamlardan has çalt tapyp we çalt aýyryp biler we şeýlelik bilen internet howpsyzlygyny üpjün eder. Bu dürli dillerdäki erbet sözleri, sözlemleri we nyşanlary kesgitlemek ukyby bilen mümkin bolar .Bular  söz goşma ukyby bolan ulgam bilen üpjün edilendir . Çuňňur öwrenmegiň nerw ulgamy arhitekturasy bu prosesiň möhüm bölegidir.

Emojiler(nyşanlar) dürli duýgulary görkezmegiň iň gowy usuly boldy. Bu sanly dile emeli aň  tehnologiýasy bilen hem düşünilýär, sebäbi belli bir tekstiň manysyna düşünip we çaklaýjy tekstiň bir bölegi hökmünde dogry emoja ugrukdyryp biler.

Ýüz tanamak jemgyýetçilik torda  hasaplarynda hem ulanylýar we adamlara awtomatiki teklipler arkaly dostlaryny bellemäge kömek edýär. Akylly süzgüçler spamy ýa-da islenmeýän habarlary kesgitläp we awtomatiki aýyryp biler. Akylly jogaplar ulanyjylaryň halamagy mümkin başga bir aýratynlykdyr.

Jemgyýetçilik tor  pudagynyň geljekdäki käbir meýilnamalary, çap edilen we sarp edilýän mazmuny seljermek arkaly  akyl saglygy meselelerini kesgitlemek üçin emeli aň ulanmagy öz içine alýar. Muny psihologlara iberip bolar.

6. Elektron tölegler

Her bir amal üçin banka ylgamak gaty kyn iş bolup biler. Banklar indi töleg amallaryny ýönekeýleşdirmek arkaly müşderileri aňsatlaşdyrmak üçin emeli aň ulanýarlar.

Emeli aň wagt tygşytlaýar we alymlara öz güýjüni has möhüm açyşlara sarp etmäge mümkinçilik berýär.

Ara alyp maslahatlaşan emeli aň mysallarymyz diňe bir güýmenje çeşmesi bolup hyzmat etmän, eýsem endik eden köp sanly hyzmatlary hem hödürleýär. Emeli aň pudagy henizem  adam ukyplaryny has takyklaşdyrjak köp täze oýlap tapyşlar bar.

Sanly tehnologiýany köp ugurlarda we birnäçe pudaklarda ulanylýar.Ol pudaklardan biri hem bilim pudagydyr. Bilim pudagy sanly tehnologiýalaryndan has köp peýdalanýan ugurlaryň biridir we ol bu ugurda uly ösüş gazandy.

Metbugatyň oýlanyp tapylmagy soňra onuň kämilleşmegi we kitaplaryň çap edilmegi bilen, şol döwürde täze zatlaryň bilim almagyna we öwrenilmegine uly goşant goşdy. Kompýuterleriň kömegi bilen elektron gurşawdaky ähli kitaplara we arhiwlere häzirki wagtda aňsatlyk bilen  girip bolýar. Göni ýaýlym sapak wideolary we hereketli şekiller bilen has aňsat bilim berilýär.

Daş çäkler üçin bilim tehnologiýasy bilen bize uzak aralyk päsgelçilikleri bolmazdan bilim almaga mümkinçilik berildi. Bilim ulgamynda maglumat tehnologiýalarynyň iň peýdaly ýeri simulýasiýa. Simulýasiýa tehnologiýasy durmuş üçin howply ýagdaýlarda ulanylýar. Awtoulag synaglary we uçar synaglary ýaly köp ugurlarda ulanylýan bu tehnologiýa bilen howply türgenleşik ömrüňi ýitirmezden berlip bilner. Tehnologiýanyň ussatlyk bilen birleşdirilen bu bilim gurşawy hemişe innowasiýa ideýalarynyň kömegi bilen täzelenýär.  Zerur bolan bütin  maglumatlary çeşmeleri bilen bilelikde getirýär . Resmi bilim modelleri üçin wagt sarp edip bilmeýän şahsyýetler üçin oňyn proses hökmünde kabul edilen tehnologiýa esasly uzak aralyk okuw maksatnamalary häzirki döwürde has möhüm bolup durýar, täze okuw usullarynyň içinde  iň ýokary derejäni kabul edýär. Tehnologiýany bu usulda ulanmak, adaty okuw usullaryndan tapawutlylykda adamlaryň strategiki we seljeriş ukyplarynyň ösmegine goşant goşýar.

Emeli aň durmuşymyzyň her bir ugrunda öňdebaryjy rol oýnap başlady. Häzire çenli gelip ýeten gözlegler bilen emeli aň gelejegimizi emele getirýär. Bir wagtlar diňe fantastiki filmlerde görlen oýlap tapyşlar gündelik durmuşda öz ornuny almagy we adam durmuşyna uýgunlaşmagyny dowam edýär. Durmuşymyzyň indiki tapgyrynda bize nähili täzelikler garaşýar, tehnologiki ösüşler dowam edende emeli aň nähili ösjekdigini we durmuşymyzy nähili üýtgetjekdigini bilelikde göreris.

Aýgül Halmyradowa Türkmenistanyň Daşary işler

Ministrliginiň Halkara gatnaşyklary institutynyň

Halkara žurnalistikasy fakultetiniň

talyby

Russiýa Türkiýä uçar gatnawlaryny dikeldýär

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ÝENE-DE OKAŇ

Adamlar üzümi iň datly miweleriň biri diýip hasaplaýar. Üzüm süýji we kuwwatlylygy ýokary bolan önümdir. Şonuň üçin adam bedenine oňyn täsirini ýetirýän miweleriň biri-de üzümdir. Üzüm dänesiniň adam bedenindäki dürli zyýanly maddalara garşylyk berijiligine örän baýdygy anyklanyldy. Onuň düzüminde fenol kislotasy, flawonoid ýaly köp sanly birleşmeler bardyr. Şu birleşmeleriň esasynda üzüm däneleri dürli çişmeleriň, okislenmäniň we dokumalaryň bozulmalarynyň öňüni almaga...
Hormatly okyjylarymyz! “Atavatan Türkmenistan” halkara žurnalynyň www.atavatan-turkmenistan.com internet saýty her gün täleýnamany dykgatyňyza ýetirýär. Siz hem öz ýyldyzyňyza görä täleýnamaňyz bilen gyzyklanýan bolsaňyz,  onda www.atavatan-turkmenistan.com internet saýtyndan daşlaşmaň.  Siz saýtymyzyň “Seniň Täleýnamaň” sahypasyna girip gündelik täleýnamalary okap bilersiňiz! Siz Täleýnamany has aňsat okamak üçin Google Plaý Marketden şu ýere basyp Applikasiýany ýükläp alyp, bildiriş sazlamalaryndan Täleýnamalar baradaky habar saýtymyza girilen dessine Siziň telefonyňyza bildiriş geler ýaly sazlaň! Mähriban okyjylar! Doglan senäňize...
Şu gün, ýagny 24-nji oktýabrda Özbegistan Respublikasynda iri syýasy-jemgyýetçilik çäre - prezident saýlawlary geçiriler. Özbegistan prezident saýlawlaryny ýokary guramaçylyk ýagdaýynda geçirmek üçin taýýar - diýip, ýurduň Merkezi saýlaw toparynyň başlygy Zaýniddin Nizamhojaýew habar berdi. Soňky maglumatlara görä, saýlawçylaryň ýeke-täk elektron sanawyna 19 million 859 müň 127 adam goşuldy. Saýlaw uçastoklaryň saýlawçylaryň ses bermegini guramaçylykly geçirmek üçin zerur bolan sanitar-epidemiologik we jemgyýetçilik howpsuzlyk...
Hormatly Prezidentimiziň ak pata bermeginde ýurdumyzda ýene-de bir iri energetika taslamasy ulanmaga berildi. Milli Liderimiziň gatnaşmagynda halkalaýyn energoulgamy döretmek boýunça taslamanyň birinji tapgyry bolan Ahal — Balkan ýokary woltly täze asma elektrik geçirijisi ulanylmaga tabşyryldy. "Watan" habarlar gepleşiginde bellenilip geçilişi ýaly, hormatly Prezidentimiz dabarada eden çykyşynda ýurdumyzda halkalaýyn energoulgamyny döretmegiň birinji tapgyry bolan Ahal-Balkan taze elektrik geçiriji ulgamyny dabaraly ýagdaýda...
Şu günlerdäki ýaly, howanyň üýtgeýän sepgit döwründe käbir adamlarda allergiýa ýagdaýlary ýüze çykýar. Bu ýagdaý iýmit önümleri, derman we himiki serişdeler, mör-möjekler, tozan hem-de gülleriň tozanjyklary sebäpli döreýär. Bu barada "Türkmenistan" gazetinde makala çap edilipdir. Allergiýanyň dowamlylygy birnäçe minutdan birnäçe güne çenli dowam edýär. Esasy alamatlary gözüň ýaşarmagy, bedene örgüniň örmegi, asgyrma, burundan suw akmagy ýaly ýagdaýlardyr. Bedende allergiýa döränden...
18,713FansLike
19,500FollowersFollow
889FollowersFollow
417SubscribersSubscribe

Iň täze habarlar