TÜRKMENISTAN WE DÜNÝÄ HABARLARY
ATAWATAN ESERLERİ

Emeli aň

 

Aň düşünjesi düşündirmek örän kyn düşünjeleriň biridir.Aň düşünjesini başgaça “intellekt”  adalgasy bilen aňlatmak mümkin . Köp asyrlaryň dowamynda  belli alymlar intellektiň nämedigi hakyndaky ylmy-pelsepewi jedelleri orta atyp gelipdirler. Şeýle jedeller gapma-garşylyklary emele getiren bolsa-da ,olaryň arasynda aýratyn umumylyk bolupdyr,aň ýa-da intellekt   diňe adamzada mahsus bolan aýratynlykdygy hiç üýtgewsizligine galdyrylypdyr .

Kähalatlarda  edebi ýa-da fantastiki eserleri okanymyzda  onda ynsandan başga jandarlaryň ýa-da predmetleriň aňly , düşünjeli bolup bilýänligi , gysgaça aýdanymyzda intellekta eýedigi hakynda gürrüň edilýär .Ýöne ol adyndan belli bolşy ýaly , ýöne bir eser , fantastiki pikir ýöretmeligine galýar .Sokratdan başlap Enşteýne çenli bolan döwürleriň iň görnükli  alymlary  hem aňyň emeli görnüşde bolup biljekdigi barada  hiç hili ylmy pikiri öňe sürmändirler .

Ýöne XX asyra gelip  ýagdaý bütinleý başga görnüşde ösüpdir . Has takygy , adamzat öz hyzmatlary üçin  elektron hasaplaýyş  maşynlaryny –kompýuterleri  döredip başlandan soň , emeli aň hakyndaky pikirlere has içgin aralaşyldy . Adamzat öz eli bilen  döreden aňly maşynlar –kompýuterler, robotlar  we beýleki şuňa meňzeş mehaniki  we tehnologiki  ulgamlar tarapyndan yzygiderli intellektual düşünjeleri  talap edýän  meseleleri  özbaşdak çözmekligi , özi netije çykarmagy  we ýagdaýa görä öz hereketlerini  uýgunlaşdyryp bilmekligi mümkin bolan intellektual ,, häsiýetler” bilen ýüzbe-ýüz geldi .Şol wagt  ilkinji gezek aňyň  ýasama şekili – ýagny “emeli aň” hakyndaky aýgytly pikirler ýüze çykypdy.

Ilki bilen , “emeli aň” düşünjesiniň  özi hakynda gürrüň edeliň . ”Emeli “ sözüniň manysy gelip çykyşy boýunça tebigy däl zady,ýagny, adamyň öz eli bilen  döreden zatlaryny  aňladýar. “Aň” sözüni ýönekeý usul bilen düşündirmek kyn .Sözlüklerde onuň manysy dürli görnüşde aňladylýar,meselem: “aň”- karar kabul edip bilmek  ukyby , düşünmek ukyby  ýaly düşündirişlerden başga-da  “bilmek, göz ýetirmek, deňeşdirmek  ýa-da toplanan tejribeleriň netijesinde täze ýagdaýlara uýgunlaşmak “ ýaly manylarda hem gelýär.Ylmy taýdan  ,,emeli aň “ düşünjesi  ilkinji gezek  1956-njy ýylda  Stenford uniwersitetinde  geçirilen ylmy  maslahatda  iňlisçe  ,,artificial  intelligence”(AI) görnüşde giň ylym köpçüligine ýetirilipdir we şondan soňra bu barada alymlar uly gyzyklanma bildirip başlapdyrlar .

Belläp geçişimiz ýaly , emeli aň  baradaky pikirler  ilkinji EHM –leriň  döremegi bilen başlapdyr .Ýöne taryha ser salanymyzda , intellektual meseleleri çözmekligiň  adamzatdan başga obýektler  tarapyndan  ýerine ýetirilmegi  has ir,  Paskal –Leýbnisler döwründe başlapdyr . Leýbnis  1672-nji ýylda  meşhur golland alymy Gýugensiň ýanyna myhmançylyga barypdyr we onuň gün tertibiniň köp  böleginiň ylmy açyşlaryň matematiki meselelerini çözmeklige harçlanýandygyny  görüp , şeýle ýazgyny galdyrypdyr : ,,Bu şeýle ajaýyp adamlara  gelişmeýän ýagdaý .Ol başgalara , meselem, hasaplaýyş maşynyna tabşyraýmaly ýumşy , edil gullar ýaly özi ýerine ýetirýär …” diýip belleýär .Üns berseňiz ,,gullar ýaly “  diýen jümläni ulanýar .Ol uzyn , göwrüm taýdan uly , çylşyrymly meseleleriň  alymyň köp wagtyny alýandygyny , ony hasaplaýyş maşynyna ynanyp , köp ünsüni ylmy açyşlara  sarplap biljekdigi hakynda oýlanypdyr .Leýbnis tiz wagtdan 1694-nji ýylda ,,arifometr “ diýlip atlandyrylýan  mehaniki hasaplaýyş maşynyny  ylym adamlaryna hödürläpdir.Şonuň netijesinde  Paskal we Leýbnisiň  hasaplaýyş maşyny  ilkinji  emeli aňyň  başlangyçlary hökmünde  taryha giripdir.

Kompýuterleriň  aňa eýe bolmagy hakyndaky  ilkinji ylmy açyşlar  , häzirkizaman informatika ylymlarynyň esaslandyryjysy hasaplanýan  britan fizigi  we matematigi  Týuring bilen baglanşyklydyr.Týuring  emeli aňyň amalyýetde bolup bilmek mümkinçiligini  kesgitlemek üçin  test döredýär .Týuring şeýle belläp geçýär :” Eger kompýuter  özüni ähli taraplaýyn  pikirlenmäge ukyply jandar ýaly alyp barmaga ukyply    bolsa ,  onda ol intellekta eýe bolup biler” diýýär.Mundan başga-da Dip Sýorl  atly pelsepeçi , Týuring testine meňzeş  täze testi köpçülige hödürläpdir .Sýorl we Týuring testleriniň arasynda uzak wagtlap  bäsdeşlik dowam edipdir .Birnäçe wagtdan soň  1976-njy ýylda matematik alymlar  Kennet Appel we Wolfgang Haken  bütin ylym dünýäsi üçin  täzeligi yglan edipdirler .Ýagny , olar dört reňk hakyndaky teoremany  kompýuteriň kömegi bilen  subut etjekdiklerini mälim edipdirler .Olar bu işi  öz döwrüniň öňdebaryjy  elektron hasaplaýyş maşyny bolan IBM 370-160 kompýuterinde ýerine ýetiripdirler . Teoremany subut etmek üçin kompýutere 1200 sagat  ýa-da 50 gün gerek bolupdyr .

Aňyň emeli görnüşi hakyndaky jedelli pikirleriň ösmegine sebäp bolan ýene bir waka  kompýuter bilen ynsanyň arasynda ýokary intellektual oýunlary guramak , has takygy , kompýuter bilen grosmeýstriň  arasynda küşt oýnuny gurnamak pikiri bolupdyr .      1996-njy ýylda dünýä belli grosmeýstr  küşt boýunça dünýä çempiony Garri Kasparow bilen  küşt oýny üçin ýöriteleşdirilen Deep Blue superkompýuteriniň arasynda bäsleşik geçirilýar . Jemi  6 oýnuň 4-sinde  kompýuter ýeňlişe sezewar bolýar (4:2).Garşydaş hökmünde sekuntda 100 million göçümi seljerip , olaryň arasyndan mynasyp göçümi saýlap bilýän kompýuter ýeňilenden soň , soňky iki oýunda  Deep Blue kompýuteriniň  has güýçlendirilen görnüşi , sekuntda 200 million göçümi seljerip bilýän kompýuter bäsleşdirilýär we kompýuter  ýeňiş gazanýar .

Häzirki ösen döwürde bolsa intellektual ulgamlar adamlaryň kyn işlerini aňsatlaşdyrmaga ýakyndan ýardam berýär .Muňa  howa menzillerindäki uçuşlary guramaga kömek edýän  habar beriş-seljeriş ulgamlaryny mysal getirmek  mümkin . Olar ýüze çykýan metereologik ýagdaý , uçaryň uçuş -gonuş tertibi , uzaklyk, tizlik  we beýleki ýüzlerçe  parametrlere umumylaşdyrylan görnüşde gözegçilik edýär we işçä habar berýär . Bulardan başga-da  ýurdumyzyň raýatlary  Türkmenistanyň çägindäki otly we uçar gatnawlary üçin petekleri  elektron görnüşde, hiç bir kynçylyksyz, sanly ulgamyň mümkinçiliklerinden peýdalanyp  satyn alyp bilýärler.Bu bolsa  ýurdumyzyň raýatlarynyň wagtyny tygşytlamaga , ýerine ýetirýän işleriniň  alnyp barlyşyny çaltlandyrmaga  kömek edýär.Sanly ulgamyň mümkinçiliklerinden  peýdalanmaklyga ýurdumyzda  döwlet derejesinde aýratyn üns berilýar ,  ähli pudaklarda ornaşdyrylýar we   yzygiderli kämilleşdirilýär.

 

 

                                                          Bagtygül Ernazarowa,

                                             Türkmenistanyň  Inžener-tehniki we ulag

                                            kommunikasiýalary institutynyň talyby

 

New Ýorka gitmezden, iňlis dilini öwrenmek mümkin!

 

 

 

 

                                            

Ýene-de okaň

“Ata Watan Eserleri” bäsleşigi üçin minnetdarlyk

Ata Watan Eserleri

“Atavatan Türkmenistan” halkara žurnalyna minnetdarlygymyzy bildirýäris

Ýeňijilere baýraklary gowşurylýar

Ata Watan Eserleri

Teswirle