TÜRKMENISTAN WE DÜNÝÄ HABARLARY
SIZDEN GELENLER

Türkmenlerde çagalara at dakylmaklyk

Milli mirasymyzy gaýtaryp bermek bilen milli däp-dessurlarymyzy hem täzeden dikeltdi. Gadymy türkmen halkymyz çaga dogulanda çaga at dakmak däbi Oguz han atamyzyň eýýamyndan, Gorkut ata eýýamyndan alyp gaýdýar. Oguz han türkmeniň alty oglunyň atlarynyň, Gün han, Aý han, Ýyldyz han, Gök han, Dag han, Deňiz han ýaly tebigy atlar bolmagy, onuň 24 agtygynyň hem atlarynyň guşlaryň, haýwanlaryň atlary, iň gadymy atlardygynyň mysalydyr. Mukaddes Ruhnamada bellenilişi ýaly ata-eneleriň perzentleri barada aladalarynyň ilkinjileriň biri-de täze doglan çaga oňat arzuw bilen mynasyp at dakmakdyr. Türkmen halkymyz öz çagasyna at dakmaga ökde. Atlar hakynda belli alymlar S. Atanyýazowyň, Ş. Annagylyjowyň, A. Jykyýewiň we başga alymlarymyzyň göwrümli işleri we makalalary bar.

Adam atlary gadymy ata-babalarymyzdan galan gymmatly ýadygärlikdir, çünki olarda geçmişdäki nesilleriň dünýägaraýyşlary, söz baýlyklary, däp-dessurlary, başdan geçiren taryhy wakalary, dürli dilde geplän halklar bilen eden medeni  aragatnaşyklary özüniň aýdyň şöhlelenmesini  tapýar.

Türkmenlerde çaga dünýä inenden soň üç günüň dowamynda oňa at dakmak hökman hasaplanypdyr. Sebäbi, Taňry tagalla dünýä inen çaga diňe at dakylansoň ýazgyt ýazyp, oňa ruh bagyş edýär diýlip düşünilipir.

Türkmen halkyna mahsus bolan ata-eneleriň adyny unutmazlyk üçin, hem-de şolar ýaly uzak ýaş we döwletli durmuş arzuw edilip olaryň adyny agtyklaryna dakmak däbini giňden ulanylýar. Ata-babalarynyň maşgala ýaşulylarynyň adyny dakylan çagalar köplenç şol maşgalanyň agzalary öz ýaşulularynyň adyny tutmaýany üçin çagalary garyndaşlyk ady boýunça (Baba, Enejan, Atajan, Garry), oba garyndaşlary bolsa onuň hakyky ady boýunça atlandyrýarlar. Sebäbi bu baba-mamasyna, ata-enesine goýulan hormat.

Türkmen maşgalasynda gyz dünýä inse, ony söýüp we owadanja bolsun bolsun diýip, miwe atlaryny, ýagny Alma,  Injir, Üzüm, Hurma, Miwe, Pisse, Kişmiş atlaryny dakypdyrlar. Ondan başga-da gyzlara Laçyn, Maral, Kepderi, Maýa, Gumry, Toty, Sülgün ýaly owadan bolsun diýip at dakypdyrlar, oglanlara bolsa Bürgüt, Gaplaň, Peleň, Tarlaň, Gurt, Goç dakypdyrlar.

Çagalara başga-da tebigy hadysalar bilen baglanyşykly atlary, ýagny Aýaz, Buzly, Boran, Garly, Maýly, Ümür, Silap dakylan atlary hem has gadymy hasaplanylýar. Ondan başga-da çaga çydamly we berk agaçlaryň (Gandym, Borjak, Ýowşan, Meçen (gamyş), Ojar, Reýhan, Dagdan), dürli metallaryň we minerallaryň (Altyn, Jöwher, Zer, Mermer, Mähek, Tylla, Merjen), öý goşlarynyň, kesgir ýaraglaryň (Galkan, Gylyç, Tagan, Gazan, Keman, Palta, Çüýşe, Naýza, Zülpün (zynjyr) atlary hem çagalara dakylýar.

Eger-de çaganyň bedeninde ýa-da ýüzünde tegmili ýa-da bellikli doglan bolsa ( Tuwak, Dendan, Jyga, Kekil, Kese, Küle, Hally, Meňli, Köýnekli, Gotur) atlar dakylýar. Bu çagalara öz ady bilen doglan hem diýilýär.

Köp maşgalalaryň çagasy köp wagtlap bolmadyk bolsa, ýa-da çagasy doglup ölýän bolsa, olara Gedaý, Garyp, Zarajy (Intizar), Gudrat, Kirli, Dursun, Tezek, Italmaz, Porsy. Bu atlar köplenç Ezraýyly “Gorkuzmagyň”, onuň gazaply nazaryny başga ýana sowmagyň usuly bolupdyr.

Eger-de maşgalada köp gyz dogulyp, göwünleri  ogul isleýän ene-ata Ogulaý, Ogulgerek, Ogulnabat, Ogulşat atlary dakýarlar. Bardy-geldi bu atlar hem täsir etmese, onda Doýduk, Besdir, Ýaňyl, Gyzsoňy, Ogulhajat dakypdyrlar.

Ene-ata doglan çaga kähalatda doglan ýeriniň adyny ýa-da tiresiniň, obasynyň, şäheriniň atlaryny, ýagny Ahal, Ýemreli, Garadaşly, Nohur, Çowdur, Köwli, Jüneýt, Gökleň, Balkan, Turan, Derýa dakypdyrlar.

Dünýä inen çaganyň ene-atasy haýsy kär bilen meşgullanýandygyny we çaganyň şol käri dowam etsin diýip, arzuw-isleg bilen Gassap, Daýhan, Ussa, Lukman, Seýis, Hapyz (Bagşy), Kilwan (degirmençi) atlary dakypdyrlar.

Ekiz doglan çagalara dürli-dümen atlary däl-de il içinde kabul edilen atlary, ýagny ekizleriň her haýsyna biri-biri bilen utgaşyp gidýän atlary dakylypdyr. Olardan: Omar-Osman, Hydyr-Ylýas, Abyl-Kabyl, eger-de ekizleriň biri oglan, beýlekisi gyz bola, Mäti-Mäzem, Patma-Hasan, Ýakup-Merjen, Ikisi hem gyz bolsa, Alma-Nar, Altyn-Kümüş, Alma-Hurma, Äşe-Patma atlary dakylýar.

Geçmişde üçemlerde ýokardaky ýaly atlar dakylypdyr. Ýöne, häzirki döwürde ekiz we üçem doglan çagalara olaryň ählisiniň atlary birigip, gowy manyly jümläni aňladar ýaly sözleri seçip almak däbi ýok bolup barýar.

Sözümizi soňlap aýdanymyzda, çaga at saýlamaklyk juda çylşyrymly mesele. Goý, şonuň üçin hemme doglan çagalaryň atlary özlerini bezesin!

Goý, çagalaryň ady özleri bilen garrasynlar!

                                                                                Bahar Mämmedowa

                                                           Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň

                                               Taryh we arheologiýa institutynyň  uly ylmy işgäri.

                                                           Mahym Mämmetorazowa

                                    Türkmen döwlet medeniýet institutynyň 5 –nji ýyl talyby.

 

Saç düşmeginiň öňüni almak

 

Ýene-de okaň

Ýurdumyzyň dag-magdan senagaty işjeň ösdürilýär

1-nji oktýabr – Ýaşulularyň halkara güni

Ata Watan Eserleri

Milli ykdysadyýetimiziň batly gadamlary

Teswirle