Dr. Berdi Saryýew

Dr. Berdi Saryýew, Ankara uniwersitetiniň türkmen dili mugallymy

Näme Üçın, Hıç Kım “Ejem Ogly” Bolmak Islemeýär?!

Beýleki dillerdäki ýagdaýlary doly bilemok welin, türkmen dilinde käwagt garaşylmadyk we gaty geň galmaly ýagdaýlar ýüze çykýar duruberýär. Ynha, şolaryň biri hem ýokardaky sözbaşy bilen baglanyşykly.

Geň tarapy şu: Türkmen oglanlarynyň hemmesini ejeleri dogurýar. Ýöne olaryň ýekejesi-de “ejem ogly” bolmak islänok. Eýsem, sizce bu geň dälmi?!    

Geliň, hemme zady başdan başlalyň we deliller bilen derňäliň.

Türkmen diliniň sözlüginde “eje” sözüne “çagany dogran aýal” diýlip düşündiriş berilýär. [Türkmen diliniň düşündirişli sözlügi. I. Aşgabat, 2016:337]

  Diýmek, çagany dogran aýal, şol çaganyň ejesidir. Erkek oglan-da özüni dogran enäniň ogludyr. Diýmek, erkek oglan ejesiniň ogludyr. Bu ýerdäki düşünje düzümleri bilen düşünişmezlik mümkin däl. Hemme zat köre hasa. Şeýle-de bolsa, sözüň ýa-da söz düzüminiň üstüne ýüklenilýän garaşylýandan başgaçarak many-mazmunyň, pikirdir düşünjäniň nusgasy pähimiň hörpüni düýbünden üýtgedýär. 

 “Ejemogly” pähiminiň düşünje düzümlerinden emele getirilen paradigmasynyň käbir nusalary bilen göz ýetirip bileris.

Dil we hukuky taýdan seljermäniň birinji nusgasy. Erkek göbeklileriň hemmesi ejesiniň ogly bolandygyny kabul edýärler, ýöne olaryň hiç birisi, hatda aralaryndan ýekejesi-de, “ejemogly” bolmaklyga kes-kelläm razylyk bermeýärler.

Dil we hukuky taýdan seljermäniň ikinji nusgasy. Erkek göbeklileriň hemmesi ejesiniň ogludyr, çünki olary kakasy dogurmandy. Bu üýtgewsiz hakykatdyr. Ejesiniň dograndygyna garamazdan, olaryň hemmesi “ejemogullyk” derejesinden boýun towlaýarlar.

Dil we hukuky taýdan seljermäniň üçünji nusgasy. Oglanyň ejesi “Bu oglan meniň öz oglumdyr” diýip, dogran perzendini enelik haky bilen bagryna basýar. Ýöne ejesiniň ak süýdüni emip ulalan şol oglan welin “Men asla ejem ogly däldirin” diýip, iki aýagynam diräp garşy çykýar.

Şonuň üçin türkmenlerde “çaga aga-gara düşünip, ulaldygy saýy atasy oňa merdemsi garap ugraýar, çaga lellim, “ejem ogly” bolup ýetişmez ýaly, berk tutmaga ymtylýar” diýilmeginiň esasynda türkmen terbiýesi ýatýar.

Türkmen dilinde “ejemogly” bilen baglanyşykly anlatma hakynda şeýle maglumatlar duş gelýär. Şolardan käbir nusgalar:

Ejem ogly, özüni oňarmayan, elinden iş gelmeýän, nalajedeýin, lellim oglan [Türkmen diliniň düşündirişli sözlügi. I. Aşgabat, 2016:337].

“Ejem ogly” durnukly aňlatmasy barada Kerim Gurbannepesowyň “Oýlanma Baýry” [K. Gurbannepesow. Oýlanma Baýry. Aşgabat, 1995:368] diýen ýygyndysynda şeýle setirlere duş gelmek mümkin:

 

 “Menem hüňürdedim: “Gülüpler geçiň,

Öýe gyzyl burçsuz barmajagym hak.

Keýwanyň buýrugy – men üçin kanun:

Burç getir diýdimi – burç alyp barjak,

Zäk getir diýdimi – zäk alyp barjak.

Ol meniň öz işim. Size bagly däl.

Onsoňam men siziň äriňiz ýaly,

Ýa ogluňyz ýaly ejemogly däl!..”

 

Netije ýerine şahsy garaýşym. Hormatly okyjylar! “Ejeli ogullar → ejem ogullary däldirler” diýen öňden dowam edip gelýän düşünjä menem garşy däl. Ýöne şuny asla unutmaly däldiris. Türkmen özüniň gelip çykyşyna degişli taryhy sahypalarynyň hiç birinde lellimligi, özüni oňarmazlygy, başarnyksyzlygy, ukypsyzlyga, nalajedeýinligi asla enäniň üstüne ýüklemändir. Muňa dogry düşünmek gerek. Hatda taryhyň altyn sahypalaryndan türkmen enesiniň han göterme derejesine (Güljemal Han) çenli baryp ýetendigini bilmek mümkindir.   

Türkmenlerdäki “ejem ogly” aňlatmasy paýhas grammatikasy (когнитивная грамматика) babatdan halkara derejesinde ünsi özüne çekiji mysaldyr. Çünki, bu mysalyň türkmen pelsepesine, pedagogikasyna, harby tälimine we medeniýeti öwrenişine degişli maglumatlar bilen ýugrumy ýetirilendir. Bu ýerde asla enelerimize äsgermezlik edilmeýär.  

Bu ýerde Türkmenlere, türkmenleriň maşgala gurluşyna mahsus iki nusga göz öňünde tutulmalydyr. Olarynyň gadymydan gelýän garaýyşlaryny atalar sözünden tapmak mümkindir:  “Gyz eneden görmedikçe, öwüt almaz, ogul atadan görmedikçe supra çekmez”, “Ata kesbi ogla halal, ene kesbi-gyza”, “Enesini gör-de, gyzyny al, kenaryny gör-de, bizini al” .   

 

Tüm Yazılar

Sözlerıň Ylmylyk we Göçmelık Güýjı Hakynda

Ocak 5, 2020 - 1:47 AM
Türk diliň güýji hakynda merhum türk alymy Prof. Dr. Doğan Aksan ýedi gezek ölçäp, (1987; 1990; 1993; 1997; 1998; 1999; 2001) anyk netijeleri alypdy. Biz hem tejribeli türk alymyndan ugur alyp, bu meselä tapawutly tarapdan çemeleşmekligi göz öňünde tutduk. Has dogrusy, bu makalada türkmen dilinde ulanýan sözlerimiziň şu
Daha fazla oku

Dılı bolmaýan Laldyr, emma Lalyň hem Dılı Bardyr

Ocak 10, 2020 - 2:17 AM
Dilsiz hiç zat ýokdur. Durmuş, ýaşaýyş diliň esasynda gurlandyr. Ylymy-da, medeniyeti-de, sungaty-da dilsiz göz öňüne getirip bolmaýar. Dil bilen baglanyşygy, gatnaşygy bolmaýan ylym-da ýokdur. Galyberse-de, dilimiz bütin ylymlar bilen özara arabaglanyşykdadyr. Matematikaçylar özüniň dilini güýjini simwollardan, sifrlerden,
Daha fazla oku

Rastgele Haberler

Karakum çölüne Güneş paneli kuruldu

Ocak 16, 2020 - 5:15 PM
Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı, Türkmenistan’ın Karakum çölündeki 3 köyüne Güneş panelleri kuruldu. Sözkonusu proje, Devlet Su Kaynakları Komitesi ve Küresel Çevre Fonu’nun desteğiyle yürütülen bir pilot proje oldu.
Daha fazla oku

Türk Dünyası Sivil Toplumu İstanbul’da buluştu

Ocak 11, 2020 - 10:37 PM
İstanbul’da faaliyette bulunan Türk dünyası sivil toplum kuruluşlarının yöneticilerinin katılımıyla “Türk Dünyası Sivil Toplum Buluşması” gerçekleştirildi. Türkmenistanlılar Dayanışma Derneğinin yöneticilerinin de katıldığı “Türk Dünyası Sivil Toplum Buluşmasına” İstanbul Büyükşehir belediye başkanı Ekrem İmamoğlu
Daha fazla oku

İleti bırak

E-mail adresiniz yayınlanmıyacaktır. Gerekli alanlar işaretlenmişti *