Ösümlikleriň ösüşine sazyň täsiri

Ösümlikler janly tebigatyň aýrylmaz bir bölegi. Sebäbi zerur iýmit çeşmesi bolup, ösümliklersiz ýaşaýşy göz öňüne getirmek mümkin däl. Şol sebäpden häzirki döwürde ösümlikleri içgin öwrenmek uly üns merkezinde durýar. Elbetde, bütin dünýäde ösümlikleriň dürli görnüşleri bar. Olar ýaşaýyş şerti, daşky görnüşi  bilen tapawutlanýar. Şeýlelik-de ösümlikleriň ylymda belli bolmadyk syrlary örän köp. Olaryň adaty bolmadyk, täsin häsiýetleri  häzirki döwürde ylym-bilimiň, tehnologiýalaryň ösen zamanasynda her birimizi haýran galdyrýar. Muňa mysal edip ösümlikleriň adam ýaly sazy diňläp olary tapawutlandyrmak ukybyny aýtsa bolýar. Bu häsiýet her birimize geň ýaly bolup görünýär. Sebäbi ösümlik bir ýerde ösüp oturan, gulagy, beýnisi, ýokary nerw ulgamy ýok organizm hasaplanýar. Ýöne häzirki döwürde  köp sanly ylmy barlaglaryň netijesinde ösümlikleriň saza bolan duýgurlyk ukybynyň bardygyny anyklamak başartdy. Sazyň ösümligiň ösüşine täsirini ilkinjileriň biri bolup, Hindistanyň Madras şäherindäki Annamalaý uniwersitetiniň botanika kafedrasynda Sink tarapyndan ylmy barlaglar alynyp barylypdyr. Olar şalynyň ir, aralyk we giç  ýetişýän 6 sany sortuny, 7 sany Hindi obasynda synag geçiripdiler. Olar günde birnäçe sagat hindileriň “Gandharwa Wedasynyň” halk sazyny instrumental halk saz guralynda çalyp synag geçiripdirler. Netijede, şalynyň hasyllygy belli bir göterim aralygynda artandygy hasaba alnypdyr. Şeýlelik-de  ösümlikleriň saza bolan  duýgurlygy dünýäniň beýleki ýurtlarynyň alymlarynda hem uly gyzyklanma döredipdir. Hindi alymlaryndan başga-da  ABŞ-nyň, Belgiýanyň, Hytaýyň, Italiýanyň, Ýaponiýanyň, Russiýanyň  we beýleki döwletlerde ösümlikleriň saza duýgurlygy barada köp sanly ylmy barlaglar alynyp baryldy. Barlaglar netijesinde saz ösümlikleriň organizmine gönüden göni täsir edýändigi barada maglumatlarda duş gelmek bolýar. Saz goýberlende  yrgyldylar ösümligiň organlaryna täsir edip,  ösümlik öýjügindäki sitoplazmasynyň akymyny çaltlandyryp madda çalşyk organizminde güýçlenipdir. Ösümligiň baldaklary, ýapraklary ösüpdir. Mundan başga-da bilermenleriň aýtmagyna görä  ösümliklerde gaz çalşygyny geçirýän  agyzjyklaryň sany artyp, göwrümi  ulalypdyr.  Ösümlik üçin zerur bolan kömürturşy gazy we suw buglarynyň kabul edilişi we kislorodyň bölünip çykyşy ýokarlanypdyr. Bu bolsa fotosintez hadysasynyň geçmegini çaltlandyryp, organiki maddalaryň emele gelmegi artypdyr. Köküň göwrümi ulalyp sorujylygyň güýçlenmegi barada ylmy edebiýatlardaky belliklerde duş gelmek mümkin.

Ösümliklerde saz bilen baglanşykly  ylmy barlaglar  Italiýanyň Florense uniwersitetinde  üzüm agajynda ýörite tejribe geçirýärler. Tejribede ýörite üzüm baglarynda günde birnäçe sagat klassiki sazlary goýlupdyr. Saz goýberilmedik üzüm baglary  daşky  massasy boýunça 30% tapawut beripdir. Klassiki sazlary goýberilen üzüm agaçlaryna pestisidleri sepmeklik zerurlygy ýüze çykmandyr. Şunuň ýaly tejribeleri Belgiýanyň  “Genta” oba hojalyk  unwersitetinde  Ýannik Wan Doorn hem alyp barypdyr. Ol esasan üzüm agaçlarynda sazyň molekulýar derejede täsirini öwrenipdir, ýagny ylmy işgär saz üzümde belogyň biosintezini ýokarlandyrypdyr.

Oba hojalyk ekinlerine sazyň täsirini dünýäniň köp sanly bilermenleri tarapyndan öwrenildi. Olaryň bellemegine görä saz oba hojalyk ekinleriniň  hasyllygynyň artmagyna getiripdir. Agrotehnikanyň talaplary doly berjaý edilende we saz bilen barlag geçirilende ortaça hasyldan 20-60% hasyl ýokary alyp boljakdygyny synaglaryň netijeleri görkezipdir. Oba hojalyk ekinlerinden bugdaýda, şugundyrda, rediskada, mekgejöwende, nohutda, otag  güllerinde synag geçirlende ýokary görkezijiler alynypdyr. Mundan başga-da saz bilen baglanşykly tejribeler ösümlikler ýaramaz şertlerde ýagny, duzlylygy ýokary, gurak klimatly ýerlerde  geçirilen synaglarda ýokary netije beripdir. Hytaýda we Ýaponiýanyň miweli baglarynda we ýyladyşhanalarda ýörite saz goýbermek üçin enjamlar oturdypdyrlar.  Şeýlelik-de ösümlikleriň saz diňlemek ukyby bar. Ýöne ösümlikler hemme sazlarda  ýokary netijelilige eýe bolmaýar. Sebäbi dünýä belli  kompozitorlar bolan Bahyň, Mozartyň, Şopeniň klassiki sazlary, instrumental halk sazlary, jaz sazlar goýberlende ýokary görkezijileri beripdir. Rok sazlary bolsa ösümliklere ters täsir edip, ösümlikler ösüşden galyp, guramak bilen bolupdyr. Şeýlelik-de käbir döwletlerde ösümlikleri ösdürip ýetişdirmek üçin saz albomlar toplumlary satuwa çykarlypdyr.

Maýa HAJYÝEWA,

Türkmen oba hojalyk institutynyň Bagbançylyk we gök ekerançylyk kafedrasynyň  mugallymy.

    

 

 

ÝENE-DE OKAŇ

Ýaponiýanyň paýtagty Tokio şäherinde dowam edýän tomusky Olimpiýa oýunlarynda medallar gazanylyp başlandy. 10 metr aralykda pnewmatik tüpeň atmak bäsleşiginde zenanlaryň arasynda hytaýly Ýan Sýan altyn medal gazanan bolsa, erkeklerde altyn medaly eýranly türgen Jawad Forugi gazandy. 41 ýaşy eýranly 244,8 utuk bilen birinji boldy. Ikinji orny 237,9 utuk bilen serbiýaly Damir Mikes, üçünji orny bolsa 217,6 utuk bilen hytaýly Pan...
UNFSS2021-ň öňsyrasyndaky maslahata hasaba alynmak üçin ýazylyşyk başlandy! Bary-ýogy birnäçe hepde galdy, sessiýalara tomaşa etmek, iýmit ulgamlarymyzy gowulandyrmagyň usullaryny öwrenmek we dünýäniň dürli künjeklerinden adamlar bilen söhbetdeşlik etmek üçin ýazylyň. Bu işler hemmeler üçin has gowy, has dumukly azyk ulgamlaryny döretmek ugrunda amala asyrylýan tagallalardyr. Maslahat 26 – 28-nji iýulda geçiriler. Oňa ýazylmak üçin: https://www.un.org/en/food-systems-summit/pre-summit https://www.atavatan-turkmenistan.com/koytendag-yunesko-nyn-butindunya-sanawyna-giriziler/      
«Türkmengaz» döwlet konserni Daşoguz welaýatynda poliwinilasetatyň önümçiligi boýunça gazhimiýa zawodyny gurmagy meýilleşdirýär. Bu kärhany «açary gowşurmak» şerti bilen taslamalaşdyrmak we gurmak boýunça bäsleşik Türkmenistanyň nebitgaz toplumynyň gazetiniň elektron saýtynda neşir edildi. Taslamany «Uglewodorod serişdeleri hakynda» Türkmenistanyň Kanunyna laýyklykda, önümi paýlaşmak şerti bilen göni maýa goýumlarynyň esasynda durmuşa geçirmek göz öňünde tutulýar. Poliwinilasetatyň ulanylyşynyň esasy ugry poliwinilasetat ýeliminiň (PWA kleý), suw emulsion...
Russiýa Türkmenistan – Owganystan – Pakistan – Hindistan gaz geçirijisiniň gurluşygyna gatnaşmaga gyzyklanma bildirýär. Bu barada Russiýa Federasiýanyň daşary işler ministri Sergeý Lawrow geçen hepde Özbegistanyň paýtagty Daşkentde geçirilen «Merkezi we Günorta Aziýa: sebitleýin özarabaglanyşyk. Howplar we mümkinçilikler» atly ýokary derejeli halkara maslahatda belledi. Bu barada "turkmengaz.gov.tm" internet neşirinde bellenilip geçildi. «Merkezi hem-de Günorta Aziýanyň energetika infrastrukturalarynyň utgaşmagynyň geljegi örän...
  Koreýleriň hemmesiniň ýarysyna diýen ýaly Li, Park ýa-da Kim diýilýär   Koreýaly täjirleriň XVII asyrda durnukly ösmek isleginiň galyndysy, iki at ony ýarym adada ulaltdy. Esasanam Kimiň aýratyn pozisiýasy bar: bäş koreýden biriniň bu familiýasy bar. Kimçi – durmuş (göçme manyda)                                     ...

Teswirler

Aýbölek Abdyrasulowa
Edepli Ile Ýarar
Babahan Berdiýew
“Öwgi” usuly
18,713BeğenenlerBeğen
19,500TakipçilerTakip Et
858TakipçilerTakip Et
417AbonelerAbone

Iň täze habarlar