8.9 C
Istanbul
10/04/2020 21:49
Home TESWIRLER Ýüsüp we Züleýha ýa-da Jeňnama
Dr. Almaz Yazberdiyew
Taryh ylymlarynyň doktory Almaz Ýazberdiýew, Türkmen döwlet medeniýet inistitutynyň kitaphanaşynaslyk we bibliografiýaşynaslyk kafedrasynyň Uly mugallymy bolup işleýär. A.Ýazberdiýew 1994-nji ýylda „Türkmenistanyň medeniýetde at gazanan işgäri” diýen hormatly ada mynasyp bolýar we 1996-njy ýylda „Watana bolan söýgüsi üçin” atly medal bilen sylaglanýar.

Ýüsüp we Züleýha ýa-da Jeňnama

     7. Ýüsüp we Züleýha dessany. Abylgazydan biraz soň ýaşap geçen  beýik türkmen taryhçysy, terjimeçisi, filosofy, edebiýatymyzyň ilkinji dessançy şahyry Andalyp hem (1660–1740) öz ildeşleriniň haýyşy boýunça bu ajaýyp dessanyny döredipdir. Ol barada bu eseriň başynda awtor şeýle diýip nygtapdyr:

دیدی ﺁولار: ای عندلیب بی نو

  • Ú©Ùˆ نگلیمیزه دوشدی عجب ماجرا
  • بار ”قصص„ ایچره عجایب داستان
  • Ù†ÛŒ بولار قیلسانگیز ﺁنی بوستان؟
  • یوسف صدیق Ùˆ زلیخانی سن     
  • ترکی خلایقغا قیلیپ انجمن        
  • Транслитерация:
  •                      Diýdi olar: Eý, Andalyp, binowa,
  •                      Köňlümize düşdi ajap majera,
  •                      Bar „Kysas” içre ajaýyp dessan
  •                      Ne bolar kylsaňyz ony bossan?
  •                      Ýusup-sytdyhy we Züleýhany sen
  •                      Türki halaýykga kylyp enjumen [3,C.14;22,C.30]

Görşümiz ýaly, bu dessan hem sargyt bilen ýazylan eser bolupdyr.

    8. Jeňnama. XIX asyryň ikinji ýarymynyň başynda (1862-nji ýylda) Abdysetdar Kazynyň „Jeňnama. Tekeleriň uruş kyssa kitaby” atly taryhy poemasy hem ýörite sargyt bilen ýazylan eserdir. Awtoryň özüniň şaýatlyk etmegine görä, bu eser hem, ýokarda telim gezek görşümiz ýaly, „köp sanly adamlaryň haýyş etmegiتيد يلار چون نجه  كيم ملتمس لار  (tiýdiler çun niçe kim miltemaslar) boýunça ýazylypdyr [1,C.8-9]. Bu jümläni A N.Samoülowiç şeýle teswirläpdir: „Megerem, tekeleriň atly-abraýly adamlaryndan kim-de bolsa biri, Ahalyň az sanly sowatly adamlaryndan bolan Abdu-s-Sattar Kaza döwürdeşleriniň bitiren harby edermenlikleri barada geljekki nesillere ýadygärlik ýazyp galdyrmagy haýyş eden bolsa gerek. Ol, öz gezeginde, Orta Aziýada däp bolup gelen kada eýerip, haýyş edilen kitaby, şahyr bolmasa-da, şygyr bilen ýazmagy makul görüpdir”  [1, C.09]. Elbetde, bu mesele boýunça Abdysetdara ýüz tutulmagy ýöne ýerden bolmandyr. Şol döwürde ol eýýäm sowady, bilimi bilen il arasynda özüni mälim eden tanymal şahs bolupdyr. 1858-nji ýylda Garrygalada, 1861-nji ýylda Maryda Eýran goşunlarynyň garşysyna türkmenleriň alyp baran gahrymançylykly uruşlarynyň öňüsyrasynda Abdysetdar Hywada okap, ýokary bilim alypdyr we hatda bu şäherde 7 ýyllap kazy bolup işläpdir. A.N.Samoýlowiç onuň bilim derejesine ýokary baha berip   şeýle diýip ýazypdyr: „Maňa mälim bolan türkmen ýazyjylaryndan, özüniň bilim derejesi boýunça onuň gap-dalynda diňe Magtymgulynyň kakasy Döwletmämmet Azadyny goýup bilerdim. Abdu-s-Sattar hatda ondanam biraz ýokarrakdyr. Aýratyn hem poemanyň girişinde Gurhandan we hadyslardan alnan bölekler onuň musulman dini edebiýaty boýunça okumyş adam bolandygyna güwä geçýärler” [1,C.8-9]. Netije-de, soňky döwürlerde-de türkmen öňbaşçysynyň aladasy hem-de Abdysetdaryň pähim-paýhasy bilen ýene-de bir ajaýyp eser döredilipdir. Ol diňe bir edebi kitap bolman, eýsem köpsanly anyk maglumatlary özünde jemleýän düýpli taryhy çeşmedir.

     Beýleki türki halklaryň we diňe bir olaryň hem däl, medeni durmuşynda öz halklary üçin ýörite sargyt bilen ýazdyrylan kitaplaryna seýrek duş gelýäris diýsek, öte geçdigimiz bolmaz. Ýokarda sanalyp geçilen we şeýle ýol bilen döredilen türkmen kitaplary soňky döwürlerde tutuş türki dünýäsinde hormatlanylýan we peýdalanylýan eserlere öwrülip gidipdir. Olaryň şeýle bolmagyna käbir şertler oňyn täsir edipdir. Hususan-da, türki halklaryň dilleriniň arasyndaky ýakynlyk, çagataý dili diýlip atlandyrylan umumy edebi diliň, özüniň dürli ýerli görnüşleri boýunça, XIII asyrdan tä XX asyryň ilkinji onýyllyklaryna çenli ulanylyp gelmegi, galyberse-de, türki dilli ýadygärlikleriň tekstleriniň sözlerini ýazuwa geçirmek bounça belli derejede umumy kada öwrülen, emma şol bir wagtyň özünde, olaryň hiç birisiniň seslerini doly we dogry ýazuwa geçirmäge mümkinçiligi bolmadyk arap elipbiýiniň aýratynlygydyr. Diýeliň, tekstlerde çekimli o,ö,ü,u sesleri birmeňzeş او görnüşinde, n we ň sesilerniň Ù†Ú© ýa-da نینک görnüşlerinde arap elipbiýiniň iki we ondan hem köp harplarynyň üsti bilen, tersine inçe çekimli i sesiniň we ýogyn çekimli y sesiniňň ýeke-täk ÛŒ we  Ø§ÛŒharplaryň usti bilen ýazyp beýan edilmegi we käbir beýleki ýagdaýlar türki halklarynyň dillerindäki ýazuw ýadygärlikleri belli derejede ortalyk eserler edip goýupdyr. Haýsy halkyň wekiliniň  ýazan-dygyna seretmezden, dürli türki halklar olary öz dillerinde okap we kynçylyksyz düşünip bilipdirler. Mysal üçin, XV asyr türkmen şahyry Wepaýynyň meşhur „Rownakyl Yslam” (Yslamyň nury) atly eserini Gazan şäheriniň metbelerinde 1850–1917-nji ýylar aralygynda tatar kitap neşir edijileri we kitap söwdagärleri öz asyl nusgasynda 30 gezekden hem gowrak çap edipdirler. Edil şonuň ýaly hem, 1883-nji ýyldan başlap Daşkent şäherinde we ondan birazrak soň Özbegistanyň musulman ilatly beýleki iri şaherlerinde hususy daşbasmalar ýüze çykandan soň, 1917-nji ýyla çenli, türkmen şahyrlary Rabguzynyň, Wepaýynyň, Andalybyň, Şeýdaýynyň, Şabendäniň, Mollanepesiň dessanlaryny awtorlary näbelli eserler hökmünde neşir edip gelen özbek, türkmen, we beýleki kitap söwdagärleriniň sanlary onlarçadyr.

 

Bu parça Dr. Almaz Ýazberdiýewiň “Oguzlaryň-türkmenleriň sargyt bilen ýazdyran kitaplary” atly makalasyndan bir bölek.

 

 


 

IŇ TÄZE HABARLAR

UFC guramasy çäreleriniň senelerini yza süýşirdi

UFC 249 ýaryşy çäreleriniñ senesi yza süýşürildi we bu hakda ýaryşyñ prezidenti Dana Waýt:"Men soñky güne çenli ýaryşyñ geçirilmeginiñ tarapynda boldum" diýip, belläp geçýär....

Barselona goragyny güýçlendirmek isleýär

Kataloniýa şäheriniñ Barselona topary, Mançester Siti toparyndanky Joa Kanselu bilen güýçlenmek isleýär. Barselona topary öz goragçysy Nelson Semedu bilen Mançester Siti toparynyñ oýunçysy Joa Kanselu...

«Google» kompaniýasy Nýu-Ýorkuň raýatlaryna täze hyzmat hödürledi

«Google» Nýu-Ýork şäheriniň ýaşaýjylary üçin boş iş orunlary bilen üpjün edýän ýörite sahypasyny raýatlara hödürledi. Onda esasan hem öýde sanly ulgam boýunça işlenilýän boş...

10-njy apreli «Doganlar güni»

Dünýäniň dürli künjeklerinde her ýylyň 10-njy apreli «Doganlar güni» baýramçylygy giň gerimde bellenilip geçilýär. Bu baýramçylyk özüniň gözbaşyny XX asyryň ahyrlarynda, has takygy 1998-nji...
- Advertisment -
- Advertisment -
- Advertisment -
- Advertisment -

KÖP OKALÝAN

Mekdep okuwçylaryna okuwçy haky

Hormatly Prezidentimiz düýn geçirilen iş maslahatynda okuwda we jemgyýetçilik işlerinde ýokary netijeleri gazanýan çagalar altyn, kümüş we bürünç medallar bilen sylaglanylsa, ýokary synplarda okaýanlara...

Türkmenistanyň Prezidenti Türk geňeşiniň onlaýn sammitine gatnaşdy

Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow Türki dilli ýurtlaryň hyzmatdaşlyk Geňeşiniň döwlet Baştutanlarynyň onlaýn görnüşindäki sammitine gatnaşdy. Şu gün, Ministrler Kabinetiniň mejlisinden soň, hormatly Prezidentimiz Türk dilli...

“Ata Watan Eserleri” bäsleşiginiň ýeňijileri sylaglandy

“Atavatan Türkmenistan” halkara žurnalynyň “www.atavatan-turkmenistan.com” saýty tarapyndan Türkmenistanyň hemişelik Bitaraplygynyň 25 ýyllygy mynasybetli geçirilen  “Ata Watan Eserleri” döredijilik bäsleşiginiň ýeňijileri sylaglandy. Ýeňijiler hormat hatlary...

Üçünji gezek global ösüş çaklamasyna täzeden seredildi

Halkara Maliýe instituty (IIF), koronawirus wirusy sebäpli 35 günüň dowamynda ählumumy ösüş çaklamasyna täzeden seredip, ony minus 1,5-den minus 2,8-e çenli azaltdy. Maliýe edarasynyň...