TÜRKMENISTAN WE DÜNÝÄ HABARLARY
SIZDEN GELENLER

Kitabyň özboluşly ysy hakynda…

Belli bolşy ýaly, ähli kitaplaryň hem özboluşly ysy bar: sahypalardaky täze tipografiki syýa, ondaky boýagdyr-reňkler, köne we gadymy kitaplardaky özboluşly ys…

Bu ýagdaýa nämeler sebäp bolýarka? Şeýle soraglara jogap tapmak üçin birnäçe gözlegler alnyp baryldy we bu ysyň täze we köne kitaplarda düýpgöter başgaçadygy anyklandy

Döwrebap täze kitaplaryň ysy

Häzirki wagtda kitaby taýýarlamak üçin birnäçe birleşmelerden, himiki maddalardan köp peýdalanylýar, şol sebäpli-de häzirkizaman neşirleriniň hemmesi birmeňzeş däl. Ulanylýan birleşmeler, himiki maddalar birnäçe tapgyrda ulanylýar. Adatça kagyz agaçdan, pagtadan öndürilýär. Ondaky sellýulozany çişirmek, süýümlere bölmek üçin kaustik soda (NaOH) bilen işlenilýär. Soňra wodorod peroksidi bile süýümler agardylýar. Goşulýan käbir madalar reaksiýa berýär ýa-da durnuksyz organiki birleşmeleri howa bölüp çykarýar, bu bolsa taýýarlanan kitapda ysyň döremegine getirýär. Kitap taýýarlamakda ulanylýan boýaglar we ýelim hakynda şeýle zatlary aýtmaklyk bolar.

Köne kitaplaryň ysy

Gadymy kitaplaryň ysy has-da başgaça bolýar, bu boýunça geçirilen gözlegler has hem köpdür. Olarda ýüze çykýan özboluşly ys kagyzyň düzümindäki organiki we beýleki birleşmeleriň ýok edilmeginiň netijesidir. Şeýle-de kagyz öndürmekde peýdalanylýan agaçlaryň düzüminde saklanýan lignin maddasy sellýuloza süýümlerini baglanyşdyrýar. Wagtyň geçmegi bilen ol kitap sahaplarynyň sary bolmagyna sebäp bolýan kislotalara dargaýar. Bu hadysa “kislota gidrolizi” diýilýär. Şol sebäpli döwrebap hilli kagyz önümçiliginde mümkin boldugyça lignin maddasyny aýyrmak ugrunda tagallalar edilýär. Köne kitaplaryň ysyny emele getirýän birleşmeleriň biri-de furfuroldyr. Ol çowdary çöreginiň ýa-da badamyň ysy ýaly özboluşly ysly bolup, kagyzyň ýaşyny anyklamak üçin möhüm kriteriý hasap edilýär. 1800-nji ýyllardan soň çap edilen kitaplar furfuroly has köp bölüp çykarýandygy anyklandy. Iňlis alymlary kitaplaryň ysyny medeni mirasyň bir bölegi hasaplamagy öňe sürýärler we bu ugurda köp sanly gözlegleri geçirdiler. Şeýle-de alymlar taryhy muzeýlerde “geçmişe doly çümmek” üçin özboluşly taryhy yslary döretmegiň möhümdigini nygtaýarlar.

Täsin önümçilik

Häzirki wagtda tehnologiýanyň ösmegi bilen kitap ysly atyr önümçiligi-de ýola goýuldy. Şeýle atyry döretmek pikiri kitaplara aýratyn sarpa goýýan we 300 müň neşirden ybarat şahsy kitaphanasy bolan moda dizaýneri Karl Lagerfelda degişlidir. Şeýle-de ol kitap gutusy görnüşinde ýasalan gabyň içinde ýerleşdirilen atyryň hem dizaýneridir. Bulardan başga-da dürli dünýä meşhur kompaniýalar we dizaýnerler tarapyndan şeýle ysly atyrlaryň täsin önümçiligi ýola goýuldy. Mysal hökmünde, “Paper Passion” atyryny aýtmak bolar. Şeýle özboluşly ysly atyrlar dünýä jemgyýetçiligi tarapyndan hem uly gyzyklanma eýe bolmak bilen, oňa bolan isleg hem artdy.

Akyl-paýhasyň çeşmesi bolan kitabyň özboluşly ysly atyryny sepinmek bilen çäklenmän, onuň many-mazmunyny aňymyza, ruhy dünýämize siňdirip, kitabyň ysynyň diňe bir üstümizden däl-de, her bir sözümizden, edýän söhbedimizden gelmekligi gowulykdan nyşan dälmi näme?!

Oguljeren Hudaýnazarowa

Türkmen oba hojalyk insitutynyň talyby

 

Amerikan aýdym-saz baýraklarynyň ýeňijileri belli boldy

 

Ýene-de okaň

Türkmenistanyň halkara gatnaşyklaryndaky abraýy ýokarydyr

Dialog — parahatçylygyň kepili

Kompýuteriň programma üpjünçiligi

Teswirle